Tâm ta là Phật

Quan niệm của Phật giáo cho rằng, “nhân tính bản tịnh”, mọi sự thay đổi đều do tự bản thân mà ra. “Thiện” được coi là gốc rễ của tu tâm dưỡng tính.
Cũng như Đạo giáo, Phật giáo cũng hết sức coi trọng tu tâm dưỡng tính, “mọi chúng sinh đều mang phật cho mình” chỉ có khi nào “loại bỏ hết những lo buồn, ưu tư, thì phật sẽ hiện rõ”. Khái niệm “phật” trong Phật giáo dùng để chỉ một giới hạn, một cảnh giới, nơi đó tồn tại sự bình đẳng, tươi đẹp, lương thiện, trên thực tế, đó là chuẩn mực lý tưởng cho đạo đức của nhân loại.
Quan niệm của Phật giáo cho rằng, “nhân tính bản tịnh”, mọi sự thay đổi đều do tự bản thân mà ra. Trong vũ trụ, chúng sinh có sự bình đẳng về tâm tính. “Nó như nước mưa rơi xuống, không bao giờ dứt, làm cho mọi chúng sinh, từ cành cây đến ngọn cỏ, vật cảm nhận được hay không cảm nhận được đều được tưới mát, trăm sông cũng chảy đều xuôi về biển cả, tất cả đều hợp lại, chúng sinh cũng như vậy”. Vì vậy, muốn tu tâm dưỡng tính tốt thì phải làm cho tâm tính “sinh phật”. Cao tăng Tịnh Khước từng lấy hình ảnh mối quan hệ giữa nước và băng để liên hệ mọi người như tảng băng kia khi tan thì thành nước, thoát khỏi sự ràng buộc, đạt đến sự “thông linh”, “viên tĩnh”, tâm tính đạt đến cảnh giới chí thượng.
Cao tăng Huệ Năng đã có bước phát triển trong lý luận tu tâm dưỡng tính, ông đưa ra học thuyết “tu tâm”, “tâm ta là phật”. Ông cho rằng: “trong tự tâm ta có phật… bồ đề hướng về tâm, há lại phải đi tìm tận đâu?… phật tâm ở ngay trong người”. Điều này cũng mang ý nghĩa đặc biệt và giá trị như quan điểm “tâm trai” của Trang Tử. Để đạt tới cảnh giới “tâm ta là phật”, Cao tăng Huệ Năng chỉ ra “tâm là địa, tính là vương, vương nằm ngay trên địa, tính còn thì vương còn, tính còn thì thân và tâm còn, tính mất thì thân và tâm cũng mất. Phật hướng về tính (tâm tính), không cần cầu ở bên ngoài”. Chính lý luận này đã phá bỏ giới hạn tu luyện khổ hạnh của Phật giáo có thể từ Phật đường đến không gian xã hội lớn. Cho dù là môn phái nào, phật giáo đều coi trọng chữ “thiện”, “thiện” được coi là gốc rễ của tu tâm dưỡng tính. Cũng như Đại sư Huệ Năng đã nói: “Tâm địa lương thiện, đường đi tây phương không xa; nếu tâm không thiện, có niệm phật cả đời cũng không tới được”. Như vậy đại sư Huệ Năng không chỉ đã làm rõ sự quan trọng của việc tu tâm dưỡng tính và phương hướng tu luyện, mà còn đưa ra thuật tu tâm dưỡng tính, bên ngoài (hành động) kính trọng người khác, đây là một cống hiến to lớn cho nền văn hóa của nhân loại.